به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجتالاسلام محمد مروارید، پژوهشگر حوزه علمیه خراسان، در سلسلهنشستهای علمی به مناسبت هزار و پانصدمین سال ولادت پیامبر اعظم(ص) که به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی بهصورت حضوری و مجازی در تالار شیخ طوسی برگزار شد، با موضوع نقد، بررسی و بازخوانی جهاد ابتدایی در سیره و سنت نبوی، اظهار داشت: در این پژوهش، یک سؤال اصلی و یک سؤال فرعی مطرح شده است؛ سؤال فرعی این است که آیا اساساً جهاد ابتدایی در سیره رسول خدا(ص) و دولت نبوی وجود داشته است یا خیر.
وی افزود: در میان متقدمین، دیدگاه مشهور و حتی نزدیک به اجماع بر وجود جهاد ابتدایی در سیره پیامبر(ص) است و با مراجعه به منابع شیعه و اهل سنت، اصل وجود آن را نمیتوان بهسادگی انکار کرد؛ ازاینرو، مسئله اصلی این پژوهش، بررسی فلسفه و هدف جهاد ابتدایی است.
سه منشأ اختلاف در مسئله جهاد ابتدایی
پژوهشگر حوزه علمیه خراسان با اشاره به اختلافنظرهای موجود در میان معاصران، سه منشأ اصلی این اختلاف را برشمرد و گفت: نخستین عامل، تفاوت در تعریف جهاد ابتدایی است؛ برخی آن را جهادی برای دعوت اجباری مردم به اسلام و پذیرش یکی از دو گزینه اسلام یا کشتهشدن میدانند، در حالی که این تعریف با معنای اصطلاحی جهاد ابتدایی یکسان نیست.
وی دومین منشأ اختلاف را صحت و سقم گزارشهای تاریخی دانست و تصریح کرد: درباره برخی جنگهای دوره نبوی، درستی یا نادرستی گزارشهای تاریخی مورد بحث است و برخی معتقدند بخشی از این جنگها بعدها برای توجیه رفتار برخی افراد به پیامبر(ص) نسبت داده شده است.
حجت الاسلام مروارید ادامه داد: سومین منشأ اختلاف، نحوه تحلیل سیره است؛ یعنی حتی اگر اصل یک اقدام نظامی در منابع تاریخی پذیرفته شود، باید شرایط و ظرف تحقق آن نیز بررسی شود، زیرا تحلیل شرایط میتواند در تعیین اینکه یک اقدام، دفاعی یا ابتدایی بوده است، تأثیرگذار باشد.
وی با اشاره به تعاریف مطرحشده از جهاد ابتدایی گفت: یکی از تعاریف، جهاد ابتدایی را لشکرکشی و تحرک نظامی نخست از سوی مسلمانان میداند؛ تعریف دیگر، آغاز درگیری در میدان جنگ را ملاک قرار میدهد و دیدگاه سوم، جهاد ابتدایی را همان جهاد دعوت و جنگ با هدف مسلمانکردن افراد تلقی میکند.
پژوهشگر حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه تعریف نخست به تعریف رایج جهاد ابتدایی نزدیکتر است، درباره فلسفه آن سه دیدگاه را مطرح کرد و افزود: دیدگاه نخست، جهاد ابتدایی را با هدف دعوت اجباری به اسلام میداند؛ دیدگاه دوم، هدف آن را توسعه جغرافیایی حکومت اسلامی و مقابله با نظامهای سلطه معرفی میکند و دیدگاه سوم معتقد است فلسفه جهاد ابتدایی و دفاعی تفاوت ماهوی ندارد و هر دو برای تأمین امنیت انجام میشوند.
وی توضیح داد: در جهاد دفاعی، ناامنی بالفعل وجود دارد و دشمن حمله کرده است، اما در جهاد ابتدایی ممکن است با یک تهدید امنیتی مواجه باشیم؛ در چنین شرایطی اقدام نظامی میتواند جنبه پیشدستانه یا پیشگیرانه داشته باشد و حتی الزاماً به درگیری مستقیم منجر نشود.
حجت الاسلام مروارید با تأکید بر ضرورت تفکیک راهبرد از تاکتیک در تحلیل سیره پیامبر(ص) اظهار داشت: در هر اقدام نظامی، اهداف کوتاهمدت و میانمدت در کنار اهداف بلندمدت وجود دارد و نباید نتیجه یک عملیات کوتاهمدت را با هدف نهایی و بلندمدت آن یکسان دانست.
وی افزود: در تحلیل آیات قرآن و سیره رسول خدا(ص)، گاهی این اهداف با یکدیگر خلط میشوند و همین مسئله موجب برداشتهای نادرست میشود؛ برای نمونه، اگر هدف بلندمدت رفع فتنه باشد، به این معنا نیست که در هر جنگ باید این هدف بهصورت کامل محقق شود؛ ممکن است تحقق آن در مراحل بعدی یا حتی از مسیر صلح و توافق دنبال شود.
پژوهشگر حوزه علمیه خراسان با اشاره به صلح حدیبیه خاطرنشان کرد: این صلح نمونهای از تفاوت میان هدف کوتاهمدت یک اقدام و هدف بلندمدت آن است و میتوان آن را زمینهای برای تحقق اهداف بزرگتر در مسیر سیره نبوی دانست.
وی تصریح کرد: این دیدگاه به معنای نفی توسعه حکومت اسلامی یا گسترش ایمان نیست، بلکه مسئله این است که موتور محرک گسترش اسلام، جنگ نیست؛ بلکه تربیت، اندیشه و انگیزه انسانهاست و نقش جنگ، در مواردی، برداشتن موانع سخت از مسیر آزادی اندیشه و دعوت است.
حجت الاسلام مروارید با اشاره به دوره پس از صلح حدیبیه گفت: وقتی مانع سیاسی و امنیتی برطرف شد، زمینه برای ارتباط، گفتوگو و دعوت فراهم شد و افراد بیشتری با اسلام آشنا شدند. بنابراین، گسترش اسلام را نمیتوان صرفاً نتیجه استفاده از ابزار نظامی دانست.
وی ادامه داد: سیره پیامبر(ص) در عرصه تبلیغ و دعوت، رویکردی فعال داشت و اعزام مبلغان و دعوت به اسلام متوقف بر برقراری امنیت کامل نبود. حتی در شرایط ناامن، پیامبر(ص) مبلغان را اعزام میکرد و در مواردی نیز این افراد به شهادت میرسیدند.
پژوهشگر حوزه علمیه خراسان با اشاره به ماجرای حرکت مسلمانان برای عمره و صلح حدیبیه اظهار داشت: مسلمانان در سال ششم هجری با لباس احرام و بدون تجهیزات جنگی برای انجام عمره به سوی مکه حرکت کردند. این اقدام نشان میدهد که دعوت و ارتباط با مردم، به برقراری امنیت کامل وابسته نبود.
وی تأکید کرد: بر اساس این تحلیل، جنگ در سیره نبوی زمانی موضوعیت پیدا میکرد که مانعی سخت در مسیر آزادی اندیشه، گفتوگو و دعوت ایجاد میشد؛ بنابراین نباید جنگ را موتور اصلی توسعه اسلام تلقی کرد.
انتهای پیام/
نظر شما